Bloga rytm naturalny...

Na temat sposobu traktowania prawa dostałem następujące pytanie od Mistrzyni_Gry:

"Pietshaq bardzo szanuje prawo. Uważa, że nawet przepisów niesprawiedliwych i bzdurnych należy przestrzegać. Mam w związku z tym jedno proste pytanie, natury oczywiście czysto akademickiej. Czy gdyby w Polsce wprowadzono przepis, nakazujący każdemu mężowi codziennie bić swoją żonę, czy Bojownik pietshaq by się temu zakazowi podporządkował i żonę codziennie prał, czy też jednak uznałby przepis za niesłuszny, niemoralny i po prostu zły - i by prawo złamał? Przy czym bardzo proszę o niewymigiwanie się od odpowiedzi argumentami rodzaju wyjazd z kraju, rozwód lub bicie lekkie - skoro sytuacja jest hipotetyczna, zawsze mogę dodać stosowne zastrzeżenia, aby trzeba było podjąć jedną z dwóch decyzji."

Jest to problem absurdalny nawet na gruncie czysto akademickim, bo dowolnie zamordystyczny ustrój dąży jednak mimo wszystko do wyciśnięcia z obywateli jak najwięcej dla "państwa", czyli dla odpowiednio ustawionych na wierzchu władzy ludzi, a powyższy przepis z wielu powodów generowałby sytuację odwrotną - i początkowo na tym zamierzałem zakończyć polemikę z nim. Później jednak przyszło mi do głowy, że na podstawie tego przypadku można pokazać, co sądzę o prawie - a przy okazji o paru gorących ostatnio "chińskich" kwestiach. Załóżmy więc, że państwem rządzą kretyni, którzy dla czystego sadyzmu wprowadzają przepisy niekorzystne dla nikogo. Wyjaśniam:

1. Nemo iudex in causa sua - zatem cokolwiek napiszę, mogę być nieobiektywny, ale byłbym dużo bardziej obiektywny, gdyby chodziło nie o mnie i nie o moją Żonę. Wypowiedź może więc być pozbawiona obiektywizmu, ale na wyraźnie życzenie Autorki pytania.

2. Najpierw spróbowałbym zaskarżyć sam przepis odwołując się do paremii lex retro non agit - bo gdy zawierałem związek małżeński, takiej restrykcji nie było, zatem aby nie łamał on tej zasady, musiałby dotyczyć wyłącznie małżeństw zawartych po jego uprawomocnieniu. Państwo polskie stosuje jednak paremię lex retro non agit po uważaniu, na przykład łamie ją za każdym razem majstrując przy emeryturach, więc można założyć, że podobnie byłoby i w tym przypadku. Zresztą nie wiem, czy paremia ta jest gdziekolwiek w polskim prawie zapisana.

3. Między uchwaleniem takiego przepisu a jego uprawomocnieniem musiałoby upłynąć odpowiednie vacatio legis, a ten czas wykorzystałbym na wyniesienie się z Polski. Podobnie bym postąpił przy wprowadzaniu przepisu o zakazie wynoszenia się z Polski albo o skróceniu vacatio legis - tyle tytułem wyjaśnienia, dlaczego nie zawsze można "dodać stosowne zastrzeżenia". Wybierając oczywiście kraj, w którym przepisy bardziej mi odpowiadają. Uwaga ogólna: państwa są po to, żeby ze sobą konkurować między innymi prawodawstwem o płatnika podatków. A ja jestem kosmopolitą, więc nie bolałoby mnie to aż tak bardzo. Oczywiście, wszystko musiałbym zrobić w porozumieniu z Żoną.

4. Obywatel musi wiedzieć, na czym stoi. W związku z tym uważam, że wszystko, co nie jest zabronione literą prawa, jest dozwolone. W tym rozwód i lekkie bicie. Bez "stosownych zastrzeżeń" takie ograniczenia nie mają racji bytu. Gdy ktoś próbuje omijać prawo w zgodzie z jego literą, trzeba się zdecydować, czy o to ustawodawcy chodziło, czy nie. Jeśli nie - doprecyzować prawo, ale owego "ktosia" nie karać - lex retro non agit!. Chociaż w Polsce kto wie...

5. Gdyby przepis wprowadzono z ominięciem vacatio legis, trudno byłoby go uznać za obowiązujący, ponieważ ustanowienie tego prawa odbyłoby się z naruszeniem innego i przez to byłoby nieważne.

6. Załóżmy jednak, że jestem pierdołą albo mam inne powody, z których budzę się z ręką w nocniku w kraju, w którym można ogłosić taki przepis z działaniem natychmiastowym. Wówczas moja odpowiedź brzmi: nie, nie respektowałbym go. Wolność polega między innymi na możliwości złamania prawa z pełną świadomością konsekwencji.

7. Gdyby państwo nie użyło aparatu przymusu do ukarania mnie za złamanie prawa, oznaczałoby to słabość prawa albo słabość państwa. Zależałoby to od okoliczności. Mogłoby uznać, że przepis jest martwy, z dowolnego powodu (bo trudno wyegzekwować, bo mało ludzi przestrzega, etc.) Wtedy należy go znieść. Mogłoby uznać, że ma za małe siły, by go wyegzekwować, zwłaszcza ze względu na duży opór społeczny. Mogłoby po prostu nie dać rady, albo nie chcieć. W każdej sytuacji świadczy to źle o państwie, albo o prawie.

8. Gdybym już został ukarany, zażądałbym od razu identycznego ukarania np. wszystkich sparaliżowanych mężów, a także takich, którzy z innych niezależnych od siebie powodów nie przestrzegają tego przepisu.

9. Apelowałbym cały czas o zmianę tego przepisu, popierałbym i rozumiał każdego, kto by to robił ze mną. Niezależnie od tego, czy byłby to jakiś rząd, organizacja, czy pojedynczy człowiek, i niezależnie od jego narodowości i obywatelstwa.

10. Gdyby państwo celowo odstąpiło od ukarania mnie, albo ukarało policjanta, który by mnie ukarał, uznałbym, że państwo postępuje absurdalnie, a rządzą nim kretyni. Jednak koncepcja istnienia takiego przepisu broni się dla mnie tylko przy tym założeniu. To jest zasadnicza uwaga, bo odróżnia ten przypadek od przypadku uciskania Chińczyków!

11. Wszelkie działania z zewnątrz mojego państwa apelujące nie o zmianę prawa, ale o nieprzestrzeganie tego istniejącego, uznałbym więc tym razem za równie sensowne, co apelowanie o zmianę prawa - ale tylko dlatego, że wierzyłbym w idiotyzm rządzących mną do tego stopnia, że mogliby posunąć się nawet do autodestrukcji państwa, jaką jest przyzwolenie na anarchię.

12. Nie wierzę dla odmiany w idiotyzm rządzących Chinami, ponieważ ich działania kosztem praw człowieka przynoszą wymierne korzyści ludziom u władzy. Dlatego apelowanie do Chińczyków, aby rozmontowali własny kraj przyzwoleniem na anarchię, jest pozbawione sensu, w odróżnieniu od apelowania do władców mojego hipotetycznego kraju o to samo. Apelowanie o zmianę prawa ma zaś taki sam sens w obu przypadkach.

13. Człowiek musi mieć choćby czysto fizyczną możliwość postępowania niezgodnie z prawem, jeśli sam uzna to za niesłuszne, i jednocześnie przekonanie graniczące z pewnością, że państwo spróbuje to prawo od niego wyegzekwować. Inaczej trzeba byłoby wszystkich pozamykać w klatkach.

Jasne?

Następnym razem tego typu polemikę podejmę z kazusem tylko jeśli Autor(ka) takiego pytania spełni przynajmniej jeden z dwóch warunków:
a) udowodni, powołując się na dowolne wiarygodne dla mnie źródło, że jest to kazus "życiowy" - to znaczy, że przepis, do którego mam się odnieść, albo kiedyś gdzieś obowiązywał, albo przynajmniej ktokolwiek piastujący władzę ustawodawczą publicznie postulował jego wprowadzenie, lub
b) odpowie na następujące pytanie. Wyobraź sobie, że wprowadzono jednocześnie przepis nakazujący Ci zabicie Twojej najbardziej ukochanej osoby oraz przepis zakazujący Twojemu śmiertelnemu wrogowi zabicie Ciebie. Możesz respektować swój nakaz lub go odrzucić jako zły, niemoralny, niesłuszny, etc., natomiast Twój wróg potraktuje nałożony na niego zakaz dokładnie tak samo, jak Ty potraktujesz nałożony na Ciebie nakaz. Co wybierzesz?

Może w tym momencie stanie się jasne, że dobre prawo to proste prawo. Abstrahując od sposobów egzekwowania prawa oraz od wysokości kar za jego łamanie dobre prawo powinno nakazywać i zakazywać czegokolwiek tylko gdy zachodzi jedna z dwóch sytuacyj:

1. Gdy jest to prawo rozwiązujące społeczny dylemat więźnia. Ten mechanizm jest bardzo obszerny: w zupełności wystarcza na przykład do zakazania zabijania, kradzieży, i mnóstwa innych rzeczy, których nie chcielibyśmy w kraju mieć. W przypadku kilku możliwych rozwiązań nie upieram się, żeby wybrać optymalne - nawet średnie będzie lepsze niż żadne. Przykładowo: w niektórych sytuacjach można z dylematu więźnia uzasadnić konieczność prawnego usankcjonowania ciszy nocnej, ale w rozsądnych granicach trudno znaleźć optymalny przedział czasowy jej obowiązywania i udowodnić, że lepszego nie ma.

2. Gdy prawo reguluje coś, co można równie dobrze regulować na więcej niż jeden sposób, ale nie można dopuścić do braku regulacji. Na przykład Kodeks Drogowy.

O! I gdyby się tego trzymano, to nawet jestem skłonny się zgodzić, że prawo, które się tego nie trzyma, można łamać. I nawet jestem wówczas skłonny się zgodzić na pewną dozę socjalu (ostatecznie, w zależności od przyjętych założeń natury czysto etycznej, niektóre socjale mogą - ale nie muszą - być rozwiązaniem dylematu więźnia).

Uffff... Reszta odpowiedzi w sobotę.